Ngày nay, Thành Nhà Bầu không chỉ là chứng tích của một thời kỳ lịch sử hào hùng mà còn là điểm đến hấp dẫn đối với những du khách yêu thích tìm hiểu lịch sử, văn hóa và khám phá những dấu ấn còn lưu lại của vùng đất xứ Tuyên.
Thành lũy quân sự giữa thời kỳ biến động của đất nước
Đầu thế kỷ XVI, sau thời kỳ hưng thịnh của triều Lê sơ, đất nước bước vào giai đoạn khủng hoảng chính trị. Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất nhà Lê, lập nên triều Mạc. Từ đó, đất nước rơi vào cuộc nội chiến kéo dài giữa nhà Mạc ở phía Bắc và lực lượng Lê Trung Hưng do Nguyễn Kim, sau này là chúa Trịnh lãnh đạo ở phía Nam. Những cuộc tranh giành quyền lực liên tiếp diễn ra đã khiến đời sống Nhân dân vô cùng cực khổ, đồng thời biến nhiều địa phương trở thành chiến trường ác liệt.
Trong bối cảnh đó, vùng đất Tuyên Quang giữ vị trí chiến lược quan trọng ở miền núi phía Bắc. Đây là địa bàn diễn ra nhiều hoạt động quân sự giữa các tập đoàn phong kiến, đồng thời là nơi hình thành căn cứ của Chúa Bầu – một thế lực có nhiều đóng góp trong việc phò Lê chống Mạc.
Thành Nhà Bầu – Công trình quân sự độc đáo của thế kỷ XVI
Di tích Thành Nhà Bầu nằm tại xóm Tân Thành (nay thuộc địa bàn phường An Tường, tỉnh Tuyên Quang). Thành được anh em Vũ Văn Uyên và Vũ Văn Mật chỉ huy xây dựng vào khoảng những năm 30–60 của thế kỷ XVI nhằm xây dựng căn cứ quân sự, phò nhà Lê chống lại triều Mạc.
Điểm đặc sắc của Thành Nhà Bầu là nghệ thuật lựa chọn địa hình xây dựng. Thành được dựng trên vùng đồi cao xen kẽ các thung lũng nhỏ, tận dụng tối đa địa thế tự nhiên để tạo nên hệ thống phòng thủ vững chắc. Phía ngoài thành là dòng sông Lô uốn quanh như một "hào nước tự nhiên", góp phần ngăn bước tiến của quân địch. Chính sự kết hợp hài hòa giữa địa hình tự nhiên và công trình quân sự đã tạo nên một căn cứ phòng thủ kiên cố bậc nhất vùng Đông Bắc lúc bấy giờ.
Theo các tài liệu lịch sử, trong nhiều thập kỷ, quân nhà Mạc nhiều lần theo dòng sông Lô tiến đánh nhưng đều không thể chinh phục được Thành Nhà Bầu. Khi lực lượng của Trịnh Kiểm tiến quân từ Thanh Hóa ra Bắc, anh em họ Vũ đã phối hợp đánh từ Tuyên Quang xuống, tạo thế gọng kìm khiến quân Mạc phải rút lên Cao Bằng. Những chiến công ấy đã góp phần khẳng định vai trò quan trọng của Thành Nhà Bầu trong lịch sử đấu tranh bảo vệ triều Lê và giữ gìn vùng biên viễn phía Bắc.
Những giá trị lịch sử, khảo cổ đặc sắc
Mặc dù trải qua gần năm thế kỷ cùng những biến động của lịch sử và thiên nhiên, khu vực Thành Nhà Bầu vẫn còn lưu giữ nhiều dấu tích và hiện vật có giá trị.
Qua các đợt khảo sát, khai quật khảo cổ, nhiều hiện vật gắn liền với hoạt động quân sự của thành đã được phát hiện và hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang.
Tiêu biểu là hệ thống đạn đá có nhiều kích cỡ khác nhau, được chế tác từ đá hoa cương màu trắng hoặc trắng xám, từng được sử dụng cho súng thần công và các loại hỏa khí thời bấy giờ.
Bên cạnh đó là những viên gạch vồ có kích thước lớn, được nung thủ công từ đất đồi địa phương, phản ánh kỹ thuật xây dựng thành lũy khá phát triển của thế kỷ XVI.
Với số lượng lớn đạn đá được phát hiện, các nhà khảo cổ học nhận định Thành Nhà Bầu từng được trang bị nhiều khẩu súng thần công có kích cỡ khác nhau, tạo nên sức mạnh phòng thủ đáng kể của căn cứ quân sự này.
Những hiện vật còn lưu giữ không chỉ có giá trị khảo cổ học mà còn là minh chứng sinh động về trình độ quân sự, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật phòng thủ của cha ông trong lịch sử dựng nước và giữ nước.
Di tích lịch sử cấp Quốc gia
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và khoa học, ngày 31/10/2013, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 3832/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Thành Nhà Bầu là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Việc được xếp hạng di tích cấp Quốc gia không chỉ khẳng định giá trị to lớn của Thành Nhà Bầu trong tiến trình lịch sử dân tộc mà còn tạo cơ sở quan trọng để bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị của di tích.
Trải qua gần 500 năm, dấu tích của tòa thành xưa không còn nguyên vẹn do tác động của thời gian và thiên nhiên. Tuy nhiên, những nền móng còn lại, cùng hệ thống hiện vật khảo cổ và các tư liệu lịch sử vẫn là nguồn tư liệu quý giá phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục truyền thống và quảng bá lịch sử địa phương.
Điểm đến hấp dẫn dành cho những người yêu lịch sử
Ngày nay, Thành Nhà Bầu là điểm đến hấp dẫn đối với những du khách yêu thích khám phá lịch sử, văn hóa và khảo cổ học.
Đến với di tích, du khách không chỉ được tìm hiểu về một giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc mà còn có dịp khám phá nghệ thuật quân sự của cha ông, cảm nhận vị trí chiến lược của tòa thành bên dòng sông Lô và hiểu rõ hơn vai trò của vùng đất Tuyên Quang trong công cuộc dựng nước, giữ nước.
Từ Thành Nhà Bầu, du khách có thể kết nối hành trình tham quan đến Chùa Hang (Hương Nghiêm Tự), Chùa An Vinh cùng nhiều điểm du lịch văn hóa, lịch sử khác trên địa bàn phường An Tường, tạo nên hành trình khám phá giàu bản sắc và ý nghĩa.
Phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch
Việc bảo tồn và phát huy giá trị Di tích lịch sử cấp Quốc gia Thành Nhà Bầu không chỉ góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa, lịch sử của địa phương.
Trong thời gian tới, phường An Tường tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn tăng cường công tác bảo tồn, gìn giữ di tích; đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá hình ảnh Thành Nhà Bầu gắn với các điểm du lịch trên địa bàn; từng bước xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa – lịch sử đặc trưng, góp phần phát huy giá trị di sản, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng hình ảnh phường An Tường giàu truyền thống, thân thiện và mến khách.
Thông tin dành cho du khách:
- Địa chỉ: Khu di tích Thành Nhà Bầu, tổ dân phố 26, phường An Tường, tỉnh Tuyên Quang (trước đây là thôn Phúc Lộc B, xã An Khang, tỉnh Tuyên Quang).
- Giá trị nổi bật:
+ Di tích lịch sử gắn với Chúa Bầu và cuộc chiến phò Lê chống Mạc thế kỷ XVI.
+ Căn cứ quân sự có vị trí chiến lược, tận dụng địa hình tự nhiên và dòng sông Lô để xây dựng hệ thống phòng thủ kiên cố.
+ Phát hiện nhiều hiện vật khảo cổ có giá trị như đạn đá, gạch vồ xây thành và dấu tích súng thần công.
+ Là địa chỉ giáo dục truyền thống lịch sử, góp phần nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển vùng đất Tuyên Quang. - Hướng dẫn di chuyển
Từ trung tâm phường An Tường, du khách di chuyển theo tuyến đường hướng về tổ dân phố 26 (trước đây là tổ dân phố Phúc Lộc B, xã An Khang, tỉnh Tuyên Quang), cách trung tâm khoảng 5 km. Tuyến đường thuận lợi cho cả ô tô và xe máy. Sau khi tham quan Thành Nhà Bầu, du khách có thể kết nối hành trình đến Chùa Hang, Chùa An Vinh và các điểm du lịch văn hóa, tâm linh khác trên địa bàn phường. - Trải nghiệm không nên bỏ lỡ:
* Tìm hiểu lịch sử hình thành Thành Nhà Bầu và vai trò của Chúa Bầu trong thế kỷ XVI.
*·Khám phá dấu tích thành lũy quân sự cổ bên dòng sông Lô.
* Tìm hiểu các hiện vật khảo cổ tiêu biểu đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang.
* Kết hợp tham quan Chùa Hang (Hương Nghiêm Tự), Chùa An Vinh và các điểm du lịch văn hóa, lịch sử trên địa bàn phường An Tường.
Một số hình ảnh của Thành Nhà Bầu:
